Λίγες ώρες πριν από την αποψινή παράσταση της «Αντιγόνης» στο Αργοστόλι, η Λένα Παπαληγούρα μιλά αποκλειστικά στο Kefalonia Post για τον εμβληματικό ρόλο που επιστρέφει για δεύτερη χρονιά, τη διαχρονική δύναμη του έργου του Σοφοκλή και τα ερωτήματα που εξακολουθούν να απασχολούν τη σύγχρονη κοινωνία.
Μιλά για τη συνείδηση, το θάρρος, τη σύγχρονη κοινωνία, αλλά και για τη βαθιά σχέση της ηρωίδας του Σοφοκλή με τον Οδυσσέα, σε μια συνέντευξη που ξεπερνά τα όρια του θεάτρου και αγγίζει τη σημερινή πραγματικότητα η καταξιωμένη ηθοποιός εξηγεί γιατί η «Αντιγόνη» παραμένει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ.
Επιστρέφετε στην "Αντιγόνη" για δεύτερη χρονιά. Τι ανακαλύψατε στον ρόλο που δεν είχατε δει την πρώτη φορά;
Η επιστροφή σε έναν τόσο σύνθετο ρόλο είναι μια εντελώς διαφορετική εμπειρία από την πρώτη προσέγγιση. Την πρώτη χρονιά κυριαρχεί η ανακάλυψη του έργου και η προσπάθεια να ανταποκριθείς στις απαιτήσεις του. Τη δεύτερη, έχοντας μεγαλύτερη ασφάλεια, μπορείς να εμβαθύνεις στις λεπτομέρειες. Προσπαθώ να εμβαθύνω σε πλευρές του χαρακτήρα που δεν είχα συνειδητοποιήσει αρχικά: την ευαλωτότητά του πίσω από τη δύναμη, τις σιωπές του, αλλά και τις αντιφάσεις του. Κάθε παράσταση και κάθε συνάντηση με το κοινό αποκαλύπτει κάτι καινούργιο, γι' αυτό αισθάνομαι ότι ο ρόλος Στο συνεχίζει να εξελίσσεται μαζί μου.
Αν η Αντιγόνη ζούσε σήμερα, πιστεύετε ότι θα είχε το ίδιο θάρρος να υψώσει τη φωνή της ή η εποχή μας τιμωρεί διαφορετικά όσους αντιστέκονται;
Νομίζω πως η Αντιγόνη θα είχε ακριβώς το ίδιο θάρρος, γιατί αυτό που την κινεί δεν είναι η εποχή στην οποία ζει, αλλά η βαθιά της πίστη στις αξίες και στη συνείδησή της. Οι συνθήκες μπορεί να αλλάζουν, όμως το δίλημμα ανάμεσα σε αυτό που θεωρούμε σωστό και σε αυτό που επιβάλλει η εξουσία παραμένει διαχρονικό.
Σήμερα ίσως οι μορφές της τιμωρίας να είναι διαφορετικές. Δεν είναι πάντα η φυσική εξόντωση ή η φυλάκιση· μπορεί να είναι η κοινωνική απομόνωση, η στοχοποίηση, η απαξίωση ή η πίεση που ασκείται μέσα από τον δημόσιο λόγο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ωστόσο, κάθε εποχή έχει το δικό της κόστος για όσους επιλέγουν να αντισταθούν.
Γι' αυτό πιστεύω ότι η Αντιγόνη εξακολουθεί να μας αφορά τόσο έντονα. Μας υπενθυμίζει ότι το πραγματικό θάρρος δεν είναι η απουσία φόβου, αλλά η απόφαση να υπερασπιστείς αυτό που θεωρείς δίκαιο, ακόμη κι όταν γνωρίζεις ότι θα πληρώσεις το τίμημα.
Σε πρόσφατες συνεντεύξεις έχετε πει ότι "κάθε ανάγνωση έχει το δικό της ενδιαφέρον". Ποια είναι η δική σας ανάγνωση της Αντιγόνης σήμερα, μέσα στο 2026;
Η δική μας ανάγνωση της Αντιγόνης σήμερα εστιάζει λιγότερο στη σύγκρουση δύο προσώπων και περισσότερο στη σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για τον κόσμο. Δεν βλέπω την Αντιγόνη ως μια ηρωίδα που διεκδικεί το αλάθητο, ούτε τον Κρέοντα ως έναν μονοδιάστατο «κακό». Βλέπω δύο ανθρώπους που είναι απόλυτα βέβαιοι ότι υπηρετούν το σωστό και γι' αυτό αδυνατούν να ακούσουν ο ένας τον άλλον.
Το 2026, σε μια εποχή έντονου διχασμού, γρήγορων συμπερασμάτων και δημόσιου λόγου που συχνά αφήνει ελάχιστο χώρο για διάλογο, η τραγωδία αυτή μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ. Η Αντιγόνη μάς καλεί να αναρωτηθούμε μέχρι πού φτάνει η ευθύνη του πολίτη απέναντι στην εξουσία, αλλά και ποιο είναι το τίμημα της ακαμψίας, ακόμη κι όταν πιστεύουμε ότι έχουμε δίκιο.
Αυτό που με συγκινεί περισσότερο σήμερα είναι ότι το έργο δεν δίνει εύκολες απαντήσεις. Αντίθετα, μας υποχρεώνει να ζήσουμε μέσα στα ερωτήματα. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη των κλασικών κειμένων: κάθε εποχή τα φωτίζει διαφορετικά, γιατί κάθε εποχή κουβαλά τις δικές της αγωνίες.
Η Αντιγόνη υπακούει σε έναν προσωπικό ηθικό νόμο. Πιστεύετε ότι σήμερα υπάρχει χώρος για τέτοιες απόλυτες στάσεις ή ζούμε σε μια εποχή συνεχών συμβιβασμών;
Νομίζω ότι ζούμε σε μια εποχή που μας ζητά διαρκώς να συμβιβαζόμαστε. Και οι συμβιβασμοί δεν είναι πάντα αρνητικοί· είναι μέρος της συνύπαρξης, του διαλόγου, της δημοκρατίας. Το ζήτημα είναι να αναρωτηθούμε μέχρι ποιο σημείο ένας συμβιβασμός είναι δημιουργικός και από ποιο σημείο και μετά μετατρέπεται σε παραίτηση από τις αρχές μας.
Η Αντιγόνη μάς φέρνει ακριβώς μπροστά σε αυτό το ερώτημα. είναι αδιάλλακτη γιατί πιστεύει ότι υπάρχουν αξίες που δεν μπορούν να μπουν σε διαπραγμάτευση. Αυτό είναι που την κάνει διαχρονική.
Σήμερα ίσως να μην έχουμε ανάγκη από περισσότερες απόλυτες φωνές, αλλά από ανθρώπους που γνωρίζουν πολύ καθαρά ποιες είναι οι «κόκκινες γραμμές» τους. Μπορούμε να διαφωνούμε, να συνθέτουμε, να αναζητούμε λύσεις, όμως υπάρχουν στιγμές όπου η συνείδηση καλείται να πάρει θέση. Και τότε η ευκολία του συμβιβασμού δεν είναι πάντα η πιο γενναία επιλογή.
Γι' αυτό θεωρώ ότι η Αντιγόνη δεν μας διδάσκει την αδιαλλαξία. Μας καλεί να αναμετρηθούμε με το ερώτημα ποια είναι εκείνα τα πράγματα για τα οποία είμαστε πραγματικά διατεθειμένοι να αναλάβουμε το κόστος της υπεράσπισής τους.
Αν μπορούσατε να κάνετε μία ερώτηση στην ίδια την Αντιγόνη, ποια θα ήταν;
Θα τη ρωτούσα αν, γνωρίζοντας από την αρχή το τέλος της, θα έκανε ξανά την ίδια επιλογή. Όχι γιατί αμφιβάλλω για την απάντησή της, αλλά γιατί με συγκινεί να καταλάβω τι σημαίνει να μένεις πιστός στις αρχές σου όταν γνωρίζεις το προσωπικό κόστος.
Πιστεύω ότι η απάντησή της θα φώτιζε ακόμη περισσότερο τον πυρήνα του έργου. Η Αντιγόνη δεν ενεργεί επειδή πιστεύει ότι θα νικήσει, αλλά επειδή δεν μπορεί να προδώσει τη συνείδησή της. Και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο και το πιο ανθρώπινο ερώτημα που μας αφήνει το έργο: τι θα κάναμε εμείς, αν γνωρίζαμε εκ των προτέρων το τίμημα των επιλογών μας;
Από όλες τις ηρωίδες που έχετε υποδυθεί, τι θέση κατέχει πλέον η Αντιγόνη για εσάς; Η τέχνη μπορεί ακόμη να αφυπνίσει μια κοινωνία ή σήμερα λειτουργεί περισσότερο ως παρηγοριά παρά ως αντίσταση;
Η Αντιγόνη κατέχει πλέον μια ξεχωριστή θέση μέσα μου, γιατί είναι από εκείνους τους ρόλους που δεν τελειώνουν με την τελευταία υπόκλιση. Συνεχίζει να σε ακολουθεί, να σε προκαλεί, να σε αναγκάζει να επαναπροσδιορίζεις τη σχέση σου με έννοιες όπως η ευθύνη, η ελευθερία, η δικαιοσύνη και η προσωπική συνείδηση. Κάθε ηρωίδα που έχω υποδυθεί μου έχει αφήσει ένα διαφορετικό αποτύπωμα, αλλά η Αντιγόνη είναι ένας διαρκής διάλογος. Δεν την «κατακτάς» ποτέ· κάθε επιστροφή σε αυτήν αποκαλύπτει μια νέα πλευρά της, αλλά και μια νέα πλευρά του εαυτού σου.Όσο για την τέχνη, πιστεύω ότι εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να αφυπνίζει. Ίσως όχι με τον άμεσο και θεαματικό τρόπο που πολλές φορές θα θέλαμε, αλλά πιο αθόρυβα και ουσιαστικά.
Ένα έργο δεν αλλάζει μόνο του τον κόσμο· μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος βλέπει τον κόσμο. Και αυτό δεν είναι μικρό πράγμα.Ταυτόχρονα, η τέχνη είναι και παρηγοριά. Είναι ο χώρος όπου αναγνωρίζουμε ότι οι αγωνίες μας δεν είναι μόνο δικές μας, ότι κάποιος τις έχει ήδη εκφράσει, αιώνες πριν, με τρόπο που εξακολουθεί να μας αφορά. Δεν πιστεύω, όμως, ότι η παρηγοριά και η αντίσταση είναι δύο αντίθετες έννοιες. Συχνά η μία γεννά την άλλη. Η τέχνη μάς παρηγορεί, γιατί μας κάνει να αισθανόμαστε λιγότερο μόνοι. Και ακριβώς γι' αυτό μας δίνει τη δύναμη να σκεφτούμε, να αμφισβητήσουμε και, όταν χρειάζεται, να αντισταθούμε.
Η «Αντιγόνη» έχει αλλάξει κάτι μέσα σας ως άνθρωπο; Υπάρχει κάτι που κουβαλάτε μαζί σας και εκτός σκηνής μετά από αυτή τη διαδρομή;
Ναι, πιστεύω πως κάθε ρόλος που υπηρετείς με αλήθεια αφήνει ένα αποτύπωμα μέσα σου, και η Αντιγόνη ίσως περισσότερο από κάθε άλλον. Με έκανε να αναμετρηθώ με ερωτήματα που δεν αφορούν μόνο το θέατρο, αλλά και την καθημερινή ζωή: πόσο πιστοί μένουμε στις αξίες μας, πόσο εύκολα σιωπούμε μπροστά σε κάτι που θεωρούμε άδικο και ποιο είναι το προσωπικό κόστος της επιλογής να πάρεις θέση.
Αυτό που κουβαλώ μαζί μου εκτός σκηνής είναι η διαρκής υπενθύμιση ότι η συνείδηση δεν είναι μια αφηρημένη έννοια· δοκιμάζεται στις μικρές, καθημερινές αποφάσεις. Η Αντιγόνη δεν με έκανε να πιστεύω ότι υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Με έκανε, όμως, να εμπιστεύομαι περισσότερο τη σημασία των ερωτημάτων και να ακούω με μεγαλύτερη προσοχή τη δική μου εσωτερική φωνή.
Ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο δώρο αυτού του έργου. Δεν σου προσφέρει βεβαιότητες· σου καλλιεργεί μια βαθύτερη ευθύνη απέναντι στον εαυτό σου και στους άλλους. Και αν ένας ρόλος συνεχίζει να σε συνοδεύει ακόμη και όταν σβήσουν τα φώτα της σκηνής, τότε μάλλον έχει αφήσει μέσα σου κάτι πραγματικά πολύτιμο.
Η Κεφαλονιά ζει διαρκώς με τον μύθο του Οδυσσέα, του νόστου και της επιστροφής. Αν η Αντιγόνη συναντούσε τον Οδυσσέα, πιστεύετε ότι θα καταλάβαιναν ο ένας τον άλλον ή εκπροσωπούν δύο εντελώς διαφορετικούς τρόπους να αντιμετωπίζει κανείς τη ζωή;
Νομίζω πως θα αναγνώριζαν ο ένας στον άλλον κάτι βαθιά κοινό, ακόμη κι αν οι δρόμοι τους είναι εντελώς διαφορετικοί. Και οι δύο είναι πρόσωπα που δεν εγκαταλείπουν ποτέ τον σκοπό τους. Ο Οδυσσέας επιστρατεύει την ευφυΐα, την υπομονή και την προσαρμοστικότητα για να επιστρέψει στην Ιθάκη. Η Αντιγόνη, αντίθετα, δεν διαπραγματεύεται τις αρχές της, ακόμη κι αν γνωρίζει ότι αυτός ο δρόμος δεν οδηγεί στην επιστροφή, αλλά στη θυσία.
Ίσως ο Οδυσσέας να της έλεγε πως, για να φτάσεις στον προορισμό σου, χρειάζεται μερικές φορές να λυγίζεις χωρίς να σπας. Και ίσως η Αντιγόνη να του απαντούσε πως υπάρχουν στιγμές όπου, αν λυγίσεις, χάνεις τον ίδιο σου τον εαυτό. Δεν είμαι βέβαιη ότι θα συμφωνούσαν. Είμαι όμως βέβαιη ότι θα σέβονταν ο ένας τη δύναμη του άλλου.
Αυτό είναι και το μεγαλείο της ελληνικής γραμματείας. Δεν μας προτείνει έναν μόνο τρόπο να ζήσουμε. Ο Οδυσσέας μάς διδάσκει την αντοχή, την ευελιξία και την επιμονή απέναντι στις δυσκολίες. Η Αντιγόνη μας υπενθυμίζει ότι υπάρχουν στιγμές όπου η αξιοπρέπεια και η συνείδηση αξίζουν περισσότερο από την ίδια την επιβίωση.
Ίσως τελικά η ουσιαστική τους συνάντηση να βρίσκεται σε μία κοινή λέξη: την πίστη. Ο Οδυσσέας μένει πιστός στον νόστο του. Η Αντιγόνη μένει πιστή στις αξίες της. Και οι δύο, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, μας θυμίζουν ότι ο άνθρωπος ορίζεται τελικά από αυτό που επιλέγει να μην προδώσει.
Η τέχνη μπορεί ακόμη να αφυπνίσει μια κοινωνία ή σήμερα λειτουργεί περισσότερο ως παρηγοριά παρά ως αντίσταση;
Πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί ακόμη να αφυπνίσει μια κοινωνία, αρκεί να μην προσπαθεί να της υπαγορεύσει τι να σκεφτεί. Η δύναμή της δεν βρίσκεται στο να δίνει συνθήματα ή έτοιμες απαντήσεις, αλλά στο να γεννά ερωτήματα, να προκαλεί διάλογο και να μας βγάζει, έστω για λίγο, από τη βεβαιότητα της καθημερινότητάς μας.
Ταυτόχρονα, η τέχνη είναι και μια βαθιά μορφή παρηγοριάς. Μας υπενθυμίζει ότι οι φόβοι, οι απώλειες και οι αγωνίες που βιώνουμε σήμερα είναι κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας εδώ και αιώνες. Αυτή η αναγνώριση δημιουργεί μια αίσθηση κοινότητας και ελπίδας.
Ευχαριστούμε θερμά τη Λένα Παπαληγούρα για την αποκλειστική συνέντευξη που παραχώρησε στο Kefalonia Post. Ευχόμαστε στη Λένα Παπαληγούρα και σε όλους τους συντελεστές της παράστασης «Αντιγόνη» κάθε επιτυχία στη συνέχεια της περιοδείας τους και σε κάθε μελλοντικό τους εγχείρημα.
